अर्जुन लिम्बू । दशैँ नेपालीहरूको महान् चाड हो। यो केवल टीका र जमरा लगाउने पर्व मात्र होइन, यो त परिवार एकै ठाउँमा भेला हुने, दुःख बिर्सेर खुसी साटासाट गर्ने, मान्यजनको आशीर्वाद लिने र वर्षभरिका थकान बिर्सेर नयाँ उमङ्गका साथ जीवन अघि बढाउने अवसर पनि हो। दशैँ आउँदा गाउँघरका बाटाहरूमा छुट्टै चहलपहल हुन्छ। घरका आँगन लिपपोत गरिन्छन्, रातो माटोले घरका भित्ता सजाइन्छन्, बजारमा नयाँ लुगा किन्नेहरूको भीड लाग्छ र बालबालिकाका आँखामा नयाँ कपडा तथा टीका लगाउने सपना चम्किन थाल्छ।

तर, यसपालिको दशैँ सबैका लागि उस्तै खुसी बोकेर आएको छैन। कसैका घरमा नयाँ लुगाको पोको खुलेको छ, कसैका घरमा मासु र मिठा परिकार पाक्ने तयारी भइरहेको छ। तर हजारौँ नेपालीका घरमा भने एउटा प्रश्नले मन पोलिरहेको छ— “यसपालि पनि हाम्रो छोरो, श्रीमान्, दाइ वा भाइ दशैँमा घर आउँदैन?”

रोजगारीको खोजीमा विदेश पलायन भएका नेपालीहरूका लागि दशैँ अब केवल चाडपर्वको नाम रहेन, यो त घरको सम्झना, परिवारको माया र फर्किन नसकेको पीडाको अर्को नाम बनेको छ।

विदेशको कमाइ, घरको अधुरो खुसी-
नेपालका धेरै गाउँबस्तीमा आजकल युवाहरू भेट्न मुस्किल हुँदै गएको छ। खेतबारी बाँझिँदै छन्, गाउँका चौतारीहरू सुनसान हुँदै छन् र आमाबुबाका आँखाहरू छोराछोरी फर्किने बाटो हेर्दाहेर्दै थाक्न थालेका छन्। बजार सुनसान छ। देशमै केही गर्ने सपना बोकेका युवाहरू जब रोजगारीको अवसर पाउँदैनन्, तब बाध्य भएर राहदानी बनाउँछन्, ऋण खोज्छन् र परिवारको भविष्य बदल्ने आशामा विदेशको बाटो समात्छन्।

कसैले खाडीको चर्को घाममा पसिना बगाइरहेको छ, कसैले मलेसियाको कारखानामा मेसिनसँगै दिनरात बिताइरहेको छ, त कसैले अरूको देशमा निर्माणका अग्ला भवन ठड्याइरहेका छन। उनीहरूले बनाएका ती भवनजस्तै आफ्ना परिवारका सपना पनि अग्ला हुन्छन्। तर ती सपनाको मूल्य कति भारी छ भन्ने कुरा उनीहरूको मनले मात्र जान्दछ।

दिनभरि काम गरेर थाकेको शरीर, राति कोठामा फर्किँदा मोबाइलको पर्दामा देखिने घरपरिवारको तस्बिर र आमाले फोनमा सोध्ने एउटै प्रश्न— “बाबु, यसपालि दशैँमा आउँछस् नि?”

यो प्रश्न सुन्दा विदेशमा रहेको छोराको मन भारी हुन्छ। ऊ घर आउन चाहन्छ, आमाको हातको खाना खान चाहन्छ, बाबुको खुट्टा ढोगेर आशीर्वाद लिन चाहन्छ, श्रीमती र छोराछोरीसँग बसेर दशैँ मनाउन चाहन्छ। तर उसको चाहनाभन्दा ठूलो जिम्मेवारी उसको काँधमा छ।

बैंकको ऋण तिर्न बाँकी छ। साहुको पैसा बुझाउन बाँकी छ। घर बनाउने सपना अधुरै छ। भाइबहिनीको पढाइ चलाउनुपर्नेछ। त्यसैले ऊ आफ्नो मनलाई सम्झाउँछ— “अर्को साल पक्कै आउँछु।”तर विडम्बना, त्यो अर्को साल कहिल्यै सजिलै आउँदैन।

आमाको आँखामा दशैँ, छोराको मनमा परदेश-
दशैँ नजिकिँदै गर्दा गाउँको एउटा घरमा वृद्ध आमा आफ्ना छोराको बाटो हेरिरहेकी हुन्छिन्। छोराले विदेश जाँदा भनेको थियो, “आमा, दुई–तीन वर्ष दुःख गर्छु, त्यसपछि घरमै बसेर केही गर्छु।”

ती दुई–तीन वर्ष बितेर पाँच वर्ष भए, पाँच वर्ष बितेर सात वर्ष भए। छोराले पैसा पठाइरहेको छ, घरको छानो फेरिएको छ, ऋण पनि केही घटेको छ। तर आमाको मनमा रहेको खालीपन भने अझै उस्तै छ।

आमालाई महँगो मोबाइल चाहिएको छैन, नयाँ घरको ठूलो कोठा पनि चाहिएको छैन। उनलाई त दशैँको दिन छोराले आएर “आमा” भन्दै अँगालो हालिदिए पुग्छ। उनको हातको भात खाइदिए पुग्छ। सँगै बसेर पुराना कुरा सुनाइदिए पुग्छ।
तर यसपालि पनि छोरो आउन सकेन।

आँगनमा जमरा राखियो, घरमा टीकाको तयारी भयो, छिमेकीका घरमा हाँसो सुनियो। आमाले पनि अरूका छोराछोरीलाई टीका लगाइदिने तयारी छ । तर आफ्नो छोराको निधारमा टीका लगाउने उनको रहर भने अधुरै रह्यो।

फोनमा छोराले भिडियो कल गर्दै भन्यो, “आमा, मेरो फोटो हेरेर टीका लगाइदिनू है।”आमाले मुस्कुराउँदै भनिन्, “हुन्छ बाबु, तिमी त्यहाँ खुसीसँग बस्नु।”

फोन काटिएपछि भने उनको आँखाबाट आँसु झरिरहे। छोरालाई दुःख नहोस् भनेर लुकाएको पीडा अब कसलाई सुनाउने?

सायद विदेशमा पसिना बगाइरहेका हजारौँ नेपालीका आमाहरूको कथा यस्तै छ। उनीहरू छोराछोरीको भविष्यका लागि खुसी भएको अभिनय गर्छन्, तर मनभित्र हरेक चाडपर्वमा एउटा अभाव बोकेर बाँच्छन्।

श्रीमतीको प्रतीक्षा र बालबालिकाको अधुरो दशैँ-
विदेश जाने नेपाली युवाको पछाडि एउटा श्रीमतीको सपना पनि छुटेको हुन्छ। बिहेपछि सँगै बसेर जीवन बिताउने, सुखदुःख बाँड्ने र परिवार बनाउने रहर बोकेका दुई मन आर्थिक बाध्यताले छुट्टिन्छन्।

श्रीमान् विदेशमा हुन्छन्, श्रीमती नेपालमा। फोन र भिडियो कल नै उनीहरूको भेट्ने माध्यम बन्छ। कहिलेकाहीँ नेटवर्कले साथ दिँदैन, कहिलेकाहीँ कामको व्यस्तताले लामो कुरा हुन पाउँदैन। मनमा हजारौँ कुरा भए पनि केही मिनेटको संवादमै चित्त बुझाउनुपर्छ।

दशैँमा श्रीमान् घर नआउँदा श्रीमतीले छोराछोरीका लागि नयाँ लुगा किन्छिन्, घर सफा गर्छिन् र आफन्तसँगै टीका लगाउन जान्छिन्। तर हरेक खुसीको क्षणमा उनलाई आफ्नो जीवनसाथीको अभाव महसुस हुन्छ।

उता सानो बच्चाले बाबुलाई फोन गरेर सोध्छ, “बाबा, तपाईं यसपालि दशैँमा आउनुहुन्न?”बाबुले मन थाम्दै भन्छन्, “बाबु, यसपालि बिदा मिलेन। अर्को साल पक्कै आउँछु।”
बच्चाले फेरि सोध्छ, “अर्को साल भनेको कहिले हो बाबा?”

यो प्रश्नको उत्तर दिन बाबुसँग शब्द हुँदैनन्। किनकि बच्चाका लागि दशैँ भनेको बाबाको काँधमा बसेर मेला हेर्नु हो, बाबाको हात समातेर नयाँ लुगा किन्न जानु हो र टीका लगाउँदा बाबाको काखमा बस्नु हो। तर उसको बाल्यकालका यस्ता धेरै रहरहरू मोबाइलको पर्दाभित्र सीमित भएका छन्।

विदेशमा रहेको बाबुले पैसा पठाएर छोराको रहर पूरा गर्ने प्रयास गर्छ। तर पैसाले खेलौना किन्न सकिए पनि बाबाको अँगालो किन्न सकिँदैन। उपहार पठाउन सकिए पनि सँगै बिताएको समय फर्काउन सकिँदैन।

विदेशबाट आउने रेमिट्यान्सले घरको आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ, तर परिवारसँग बिताउन नपाएको समयको क्षतिपूर्ति गर्न सक्दैन।

परदेशीको दशैँ: हाँसोको पछाडि लुकेको आँसु-
हामी सामाजिक सञ्जालमा दशैँका तस्बिरहरू देख्छौँ। कोही विदेशमा साथीहरूसँग बसेर मासु पकाइरहेको हुन्छ, कोही नेपाली गीतमा रमाइरहेको हुन्छ, त कोही नयाँ लुगा लगाएर तस्बिर खिचिरहेको हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा उनीहरू खुसी देखिन्छन्। तर ती तस्बिरको पछाडि लुकेको कथा कसले बुझ्ने?

कोठामा सँगै बस्ने साथीहरूनै परिवार बनेका हुन्छन्। एकअर्कालाई टीका लगाइदिन्छन्, मिठा परिकार बाँडेर खान्छन् र घरको सम्झनामा गीत गाउँछन्। कसैले आमासँग कुरा गर्दा आँसु लुकाउँछ, कसैले श्रीमतीसँग बोल्दा आफू खुसी रहेको अभिनय गर्छ। कसैले साथीहरूको अगाडि हाँस्दै समय बिताउँछ, तर राति ओछ्यानमा पल्टिएपछि घरको सम्झनाले निदाउन सक्दैन।

दशैँको दिन घरमा सबै जना एउटै ठाउँमा बसेर खाना खाइरहेका हुन्छन् भन्ने कल्पनाले उनीहरूको मन चसक्क दुख्छ। आमाको हातको खाना, बाबुको आशीर्वाद, दिदीबहिनीको हाँसो र गाउँघरको वातावरण सम्झिँदा परदेशको कोठा झन् एक्लो लाग्छ।

उनीहरू देश छोडेर गएका हुन्, तर देशप्रतिको माया छोडेका होइनन्। परिवारबाट टाढिएका हुन्, तर परिवारप्रतिको जिम्मेवारीबाट टाढिएका होइनन्। उनीहरू रहरले परदेशिएका होइनन्; धेरैजसो अवस्थामा बाध्यताले आफ्ना रहरहरू नै त्यागेर हिँडेका हुन्।

आखिर कहिलेसम्म विदेशिने नेपाली युवा?
हरेक वर्ष दशैँ आउँछ, तिहार आउँछ, नयाँ वर्ष आउँछ। विदेशमा रहेका नेपालीले पैसा पठाउँछन्, देशको अर्थतन्त्र चलाउन योगदान गर्छन् र आफ्ना परिवारका आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्छन्। तर एउटा गम्भीर प्रश्न भने हरेक वर्ष उस्तै रहन्छ— आफ्नै देशमा काम गरेर परिवार पाल्न सक्ने वातावरण कहिले बन्छ?

किन नेपाली युवाले आफ्नो परिवारसँग चाडपर्व मनाउनुभन्दा विदेशी भूमिमा काम गर्न बाध्य हुनुपर्छ? किन देशमै श्रम, सीप र योग्यताअनुसार रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन सक्दैनन्? किन गाउँका खेतबारीमा पसिना बगाउन सक्ने हातहरू अरू देशका उद्योग र निर्माणस्थलमा खटिन बाध्य छन्?

विदेश जानु आफैँमा गलत होइन। रोजगारी, ज्ञान र अवसरको खोजीमा विदेश जानु स्वाभाविक हो। तर आफ्नै देशमा काम गर्ने अवसर नपाएर ऋण काढी, सम्पत्ति बेचेर र अनेक जोखिम मोलेर विदेश जानुपर्ने बाध्यता चिन्ताको विषय हो।

देशको विकास भनेको ठूला सडक र अग्ला भवन निर्माण हुनु मात्र होइन। देशको वास्तविक विकास त त्यतिबेला हुन्छ, जब एउटा युवाले आफ्नै गाउँमा बसेर सम्मानजनक रोजगारी पाउन सक्छ, एउटी आमाले आफ्नो छोरालाई विदेश पठाउनुपर्ने डर बोक्नु पर्दैन र एउटा बच्चाले हरेक दशैँमा आफ्नो बाबु फर्किने प्रतीक्षा गर्नु पर्दैन।

सरकारले रोजगारी सिर्जना गर्ने नीति बनाउनु आवश्यक छ। कृषि, उद्योग, पर्यटन, उद्यमशीलता र सीप विकासका क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्छ। युवाको श्रम र क्षमतालाई देशभित्रै उपयोग गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। किनकि विदेशमा रहेका नेपालीका लागि शुभकामना सन्देश मात्र पर्याप्त छैन; उनीहरूलाई आफ्नै देशमा सुरक्षित र सम्मानजनक जीवन बिताउन सक्ने अवसर पनि चाहिएको छ।

यसपालिको दशैँमा सबै परिवारमा छैन खुसी-
यसपालि पनि धेरै नेपालीका घरमा दशैँ आएको छ, तर त्यो दशैँमा कसैको छोरो छैन, कसैको श्रीमान् छैन, कसैको दाइ छैन, त कसैको बाबा छैन।

घरमा टीका छ, जमरा छ, नयाँ लुगा छ, मिठा परिकार छन्। तर परिवारको एउटा सदस्य टाढा हुँदा खुसीको रङ कताकता फिक्का भएको छ। आमाको आशीर्वाद फोनबाट पुग्छ, श्रीमतीको माया भिडियो कलमा सीमित हुन्छ र बच्चाको रहर अर्को वर्षका लागि साँचेर राखिन्छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि यो दशैँ पनि काम र जिम्मेवारीकै बीच बित्नेछ। कसैले बिदा नपाएर, कसैले टिकट काट्ने पैसा नजुटाएर, त कसैले ऋण र पारिवारिक जिम्मेवारीका कारण घर फर्किने सपना त्याग्नेछ।

उनीहरूका लागि दशैँको सबैभन्दा ठूलो उपहार नयाँ मोबाइल वा महँगो कपडा होइन। त्यो त परिवारसँग बिताएको केही दिन हो। आमाको हातको खाना हो। बाबुको आशीर्वाद हो। श्रीमतीसँगको आत्मीय साथ हो। छोराछोरीलाई अँगालोमा बाँधेर उनीहरूको बाल्यकालका खुसीमा सहभागी हुनु हो।

सायद उनीहरूलाई यो दशैँमा यति मात्र भन्न मन छ— “आमा, म आउन चाहन्थेँ, तर आउन सकिनँ। बाबा, तपाईंको आशीर्वाद लिन मन थियो, तर टाढै छु। मेरी प्रिय, तिमीसँगै बसेर टीका लगाउन मन थियो, तर बाध्यताले परदेशमा रोकेको छ। मेरा साना बाबुनानीहरू, तिमीहरूको निधारमा आफ्नै हातले टीका लगाउन मन थियो, तर यसपालि पनि मेरो माया फोनबाटै पठाउँदै छु।”

यी शब्दहरू केवल एक व्यक्तिका होइनन्। यी त विदेशी भूमिमा पसिना बगाइरहेका असङ्ख्य नेपालीका मनभित्र दबिएका आवाज हुन्। दशैँ त हरेक वर्ष आउँछ, तर आफ्ना मान्छेसँग बिताउन नपाएका ती पलहरू फेरि फर्केर आउँदैनन्।

यसपालिको दशैँमा विदेशमा रहेका नेपालीले परिवारको खुसीका लागि कमाएको पैसा घर पुग्ला, तर उनीहरूको अभाव पनि सँगसँगै पुग्नेछ। घरमा टीका लगाइएला, जमरा राखिएला, आशीर्वाद दिइएला, तर मनको एउटा कुनामा परदेशीको प्रतीक्षा भने बाँकी नै रहनेछ।

अन्ततः, दशैँको वास्तविक खुसी परिवारको उपस्थितिमा हुन्छ, महँगा लुगा र मीठा परिकारमा मात्र होइन। कुनै पनि नेपालीले आफ्नो परिवारको खुसीका लागि आफ्नै खुसी वर्षौँसम्म त्याग्न नपरोस्। कुनै पनि आमाले दशैँमा छोराको अनुहार हेर्न मोबाइलको पर्दा कुर्न नपरोस्। कुनै पनि बालकले बाबाको अँगालोको सट्टा फोटोमा टीका लगाउन नपरोस्।

हामीले चाहेको दशैँ त्यही हो— जहाँ नेपाली युवा आफ्नै देशमा श्रम गरेर बाँच्न सकून्, परिवारसँगै चाडपर्व मनाउन सकून् र आमाबुबाले आफ्ना सन्तानको प्रतीक्षा गर्दै आँसु लुकाउन नपरोस्।

किनकि जबसम्म रोजगारीको खोजीमा नेपालीहरू बाध्य भएर परदेशिनुपर्छ, तबसम्म धेरै घरका लागि दशैँ आए पनि मनभरि खुसी आउनेछैन। यसपालिको दशैँमा छैन खुसी, किनकि घरमा चाड त आएको छ, तर घरको खुसी कमाउने मान्छे नै घरबाट टाढा छ।